Początki ortopedii polskiej do 1913 roku


Współczesną ortopedię tworzyło na przestrzeni wieków wielu lekarzy, którzy chorobom narządu ruchu poświęcili niejednokrotnie całe swoje życie. Przypomnijmy niektórych z nich.

Józef Struś (1510-1568) Urodził się w Poznaniu. Kształcił się w poznańskiej akademii Lubrańskiego, a następnie w Krakowie i Padwie. Jego prace o złamaniach i deformacjach szkieletu były pierwszymi udokumentowanymi publikacjami stanowiącymi źródło zainteresowań traumatologią i ortopedią ówczesnych lekarzy. Były to głównie przekłady z greki na język łaciński uwzględniające szerokie komentarze Galena do prac Hipokratesa. Wiadomości Strusia vel Strutiusa wykorzystywane były przez niego w praktyce lekarskiej i dotyczyły między innymi metod leczenia skrzywień i zapaleń kręgosłupa. Potwierdza to później Ireneusz Wierzejewski, który pisze, że Struś „musiał się oczywiście w praktyce dostosować do zasad uznawanych przez Galena”

Jan Jonston (1603-1675) Szkot urodzony w Szamotułach. W wydanym w 1644 roku w Amsterdamie dziele „Idea universae medicinae practicae” opisuje on leczenie przetoki w przebiegu zapalenia kości (uncus cum ossis carne) przy pomocy gencjany lub chirurgicznego nacięcia połączonego z usunięciem fragmentu kości. 

Ludwik Perzyna (1742-1812) Pochodził z Krakowa. W 1773 roku zostaje przeorem Zakonu Braci Miłosierdzia w Kaliszu. W tym też roku ukazuje się jego dzieło pt. „Nauki cyrulickiej krótko zebranej części III”. 

Pisze w nim między innymi o złamaniach, zniekształceniach stóp, złamaniach kręgosłupa i uszkodzeniach ścięgien. O poziomie jego wiedzy ortopedycznej mogą świadczyć następujące fragmenty np. „Co nazywamy garbem? Zwichnięcie krzyża lub dobrowolne pacierzów krzywo wyrastanie, czemu zapobiega sznurowanie dziecka w pasek lub sznurówkę tęgą, przykładając na to miejsce ołów klepany, flanelą podfutrowany, w czym za dnia chodzić i w nocy sypiać powinny”. „gdy zaś stopy na kształt taksów do siebie obrócone będą, blaszane buty kazać zrobić, przez połowę otwierające się, flanelą wyfutrowane w tych niechaj we dnie i w nocy pacjent chodzi, aż się w nim kości ponaginają, więcej porównają”. 

Jan Adamus Kulmus (1685-1745) Pochodził z Wrocławia. Autor pracy „O przerwaniu ścięgna Achillesa” (1730). 


Rafał Józef Czerwiakowski (1743-1816) Działający w Krakowie, ojciec chirurgii polskiej. Największym dziełem jego życia był podręcznik „Nauka chirurgii uniwersalnej dla powszechnego użytku krajów słowiańskich, a mianowicie dla stanu wojskowego”. Wśród najważniejszych cnót chirurgów na czoło wysunął: stateczność i czułość, cierpliwość i wyrozumiałość, skromność i niechciwość, wstrzemięźliwość życia i ochędóstwo, czyli czystość osobistą w czasie zabiegów lekarskich i w życiu codziennym. Kościuszko nazwał go sztabsmedykiem i wyznaczył na stanowisko naczelnego chirurga Wojska Polskiego. Jego chirurgia praktyczna powstała na podstawie doświadczeń nabytych podczas leczenia ran postrzałowych i ciętych. Ówcześni chirurdzy stawiają wymieniony podręcznik w rzędzie dzieł o światowej renomie. 

Andrzej Janikowski (1799-1864) Profesor chirurgii w Warszawie zajmujący się skrzywieniami kręgosłupa i leczeniem choroby Potta. Należał do największych dobroczyńców najuboższych warstw w stolicy. 

Ludwik Bierkowski (1801-1860) Urodzony w Poznaniu. Większość zawodowego życia spędził w Krakowie. Uznawany w tym czasie za najsłynniejszego polskiego chirurga. W roku 1837 założył szkołę gimnastyczną dla wad ciała i pierwszy zakład ortopedyczny. 

Tomasz Drobnik (1858-1901). Urodzony w Pleszewie. Medycynę studiował we Wrocławiu i Würzburgu. W 1890 roku objął kierownictwo wydziału chirurgicznego w Szpitalu Miejskim św. Józefa w Poznaniu. W dniu 4 grudnia 1892 roku na posiedzeniu Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk przedstawił doniesienie o skutecznym przeszczepieniu długiego prostownika palucha na długi prostownik palców u siedmioletniej dziewczynki z opadającą stopą po przebytej chorobie Heinego Medina. Pierwsze na świecie doniesienie Drobnika o przeszczepieniach ścięgien ukazało się już w 1886 roku w Deutsche Zeitschrift für Chirurgie pod tytułem „Über die Behandlung der Kinderlähmung mit Functionsheilung und Funktionsübertragung der Muskeln”. Minęło niedawno 120 lat od tego wiekopomnego dla polskiej i światowej ortopedii wydarzenia. 

Franciszek Neugebauer (1856-1914) Urodzony w Kaliszu. Studiował w Warszawie i Dorpacie. Jako jeden z pierwszych na świecie opisał kręgozmyk. W Dorpacie opublikował w 1881 roku pracę doktorską pt. „Zur Entwicklung und seiner geschichte des spondylolistischen Beckens und seiner Diagnose (mit Berücksichtigung von Körperhaltung und Gangspur)“.

Antoni Gabryszewski (1864-1917) Uczeń i współpracownik Rydygiera, większość jego publikacji dotyczyła ćwiczeń rehabilitacyjnych na skonstruowanych przez siebie przyrządach. Zygmunt Ambros i Adam Gruca zwrócili uwagę, że jego praca habilitacyjna 1897 roku była pierwszą próbą wyodrębnienia ortopedii z chirurgii ogólnej. 

Na przełomie XIX i XX wieku, a także w latach późniejszych duży wkład w rozwój ortopedii wnieśli tacy sławni chirurdzy jak wspomniany już Ludwik Rydygier, a także: J. Kosiński, Z. Zielewicz, E. Chłapowski, J. Pomorski, L. Mieczkowski, K. Nowakowski, W. Orłowski, Z. Radliński, T. Ostrowski, J. Mikulicz, B. Kader, A. Jurasz, A. Leśniewski, H. Szram i M. Rutkowski. Dwaj ostatni byli honorowymi członkami powstałego w 1928 roku Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego. 

Andrzej Nowakowski, Marek Synder